.RU

Белоруская мова

1. Сацыяльная прырода мовы

Галоўнай дыфэрэнцыяльнай прыкметай чалавека сярод іншых відаў жывых істот – валоданне членапаздельнай мовай. Без паняцця мовы немагчыма даць азначэнне чалавеку. Падлічана, што каля 80% усяго жыцця чалавек так ці інакш звязана з мовай: 19 гадзін у суткі мы размаўляем, слухаем, чытаем, пішам, думаем самі сабе, разважаем, бачым сны, нешта мармочучы…

Мова – ўнікальнейшая з’ява. Яна адначасова з’ява ідэяльная і матэрыальная, індывідуальная і сацыяльная, самая старажытная і самая свежая; яна адначасова і адрознівае чалавека ад усяго свету жывых істот, і аб’ядноўвае вялікі клас жывых істот у адзін чалавечы род.

З дапамогай мовы чалавек мае доступ да ўсіх незапашаных чалавецтвам ведаў, да ўсяго таго, што ўспрымаюць, ведаюць усе іншыя людзі. Люді здавальняюць свае патрэбы, словамі прымушаючы іншых рабіць што-небудзь за іх. Мы можам гаварыць адно, а думаць другое. Мова злучае не толькі прадстаўнікоў аднаго пакалення, але і розныя гістарычныя пакаленні людзей (дзякуючы пісьмовай форме).

У гісторыі навукі існавалі розныя погляды на мову. Адны вучоныя разглядалі мову як біялягічную з’яву (такую ж, як здольнасць есці, піць, хадзіць, колер вачэй і г.д.), другія – як псіхічную. Але зафіксаваны выпадкі, калі навароджаныя траплялі ў асяроддзе звяроў, і там, зразумела, у іх не развівалася мова, нават не з’яўляецца патрэба ў ей. З гісторыі вядомы і варварскія эксперыменты старажытных часоў, калі грудных дзяцей ад этнічна розных бацькоў пазбаўлялі ўзаемаадносін з людзьмі, каб даведацца, якая мова першародная. Але мэты такія вопыты не дасяглі, бо чалавек павінен навучыцца мове ад іншых людзей, сама па сабе не сфарміруецца нават у генія. Дзіця, незалежна ад нацыянальнасці і генаў бацькоў, пачынае размаўляць на той мове, якую чуе з першых дзен жыцця.


2. Гіпотэзы паходжання мовы

Пытанне аб паходжання мовы з’яўляецца адным з самых складаных і да канца не вырашаных навукай. Пісьменства існуе ўсяго каля 5000 гадоў, а дзесяткі тысяч гадоў мова ўжывалася толькі ў вуснай форме, таму дакладных, строга аргументаваных звестак пра тое, калі і як узнікла мова, якія этапы развіцця яна прайшла, у вучоных няма.

У гіпотэзах паходжання мовы можна ўмоўна выдзеліць два падходы:

1) мова з’явілася натуральным шляхам;

2) мова створана штучна нейкай актыўнай стваральнай сілай.

На ранніх этапах цывілізацыі ўзнікла лагасічная (логасная) тэорыя паходжання мовы. Яна існуе ў некалькіх разнавіднясцях – ведычнай, біблейскай і канфуцыянскай – і пабудована на міфолага-рэлігійных уяўленнях з гэтай гіпотэзай, у аснове свету ляжыць духоўны пачатак, які ўдзейнічае на матэрыю, што знаходзіцца ў хаатычным стане, уладкоўвае яе формы і стварае свет і чалавецтва. Такім чынам, згодна з Бібліяй, Бог даў людзям дзольнасць да мовы, якую яны выкарысталі для наймення рэчаў.

У канцы ХХ ст. лагасічная гіпотэза набыла новае, навуковае, гучанне ў сувязі з адкрыццем структурнага ізамарфізму слова, мовы, свядомасці, генетычнага кода, аб’ектаў мікра- і макрасвету.

З часоў Старажытнай Грэцыі бярэ пачатак гукапераймальная гіпотэза, падтрыманая і развітая ў ХVІІІ – ХVХ стст. Яе сутнасць у тым, што мова ўзнікла праз перайманне (імітацыю) чалавекам гукаў навакольнага свету – шуму ветру, крыку звяроў і г.д. Напрыклад: кі-гік – кігікаць , туп-туп-туп – тупаць , га-га-га – гагатаць і інш. Пры гэтым у розных мовах гэтая імітацыя можа адбывацца па-рознаму. Але такіх слоў няшмат.

Таксама з антычнай філасофіі дайшла да нас выклічнікавая гіпотэза, якая ў больш складаных варыянтах існуе ў навуцы і зараз. Паводле яе, паходжанне мовы звязана з тымі натуральнымі гукамі, якімі насычана біялагічнае жыцце самога чалавека. Ад іх узнікаюць словы тыпу ахаць, войкаць, мыкаць. Пазней, на думку прыхільнікаў гэтай гіпотэзы, сувязь паміж гучаннем слова і эмацыянальным станам чалавека становіцца толькі ўскоснай.

У ХVІІІ ст. у Еўропе пашыраецца тэорыя грамацкай дамоўленасці. Некаторыя яе ідэі былі сфармуляваны ў ХVІІІ ст. англійскім філосафам Т.Гобсам, які лічыў, што маўленне было вынайдзена людзьмі падобна да таго, як пазней яны вынайшлі кнігадрукаванне: нашым першабытным продкам “прыйшло ў галаву” даць назвы рэчам, і дзякуючы гэтаму яны атрымалі магчымасць утрымліваць у памяці думкі, абменьвацца інфармацыяй, бавіць час. Паводле Ж.-Ж. Руссо, у прыродны перыяд жыцця чалавецтва пануюць эмацыянальныя выкрыкі, але па меры набліжэння да цывілізованнага жыцця людзі шукаюць больш зручныя знакі для адносін, якімі становяцца жэсты і гукаперайманні. А далейшая замена жэстаў на гукі патрабавала калектыўнай згоды і слоў, каб увесці ў карыстанне новыя словы і дамовіцца аб іх значэнні.

У ХІХ ст. французкім філосафам Л. Нуарэ была выказана гіпотэза пра тое, што мова ўзнікла ў час калектыўнай працы людзей, якія дапамагалі сабе выкрыкамі пры яе выкананні, і гэтыя працоўныя выкрыкі ляглі ў аснову мовы людзей. Гэтая гіпотэза атрымала назву тэорыі працоўных выкрыкаў.

У апошняй трэці ХІХ ст. Ф. Энгельсам была сфармулявана працоўная (сацыяльная) теорыя паходжання мовы. У адпаведнасці з ей, мова ўзнікае ў выніку сумеснай працоўнай дзейнасці першабытных людзей. Неабходнасць узгадняць свае дзеянні ў час працы стымулявала ўзнікненне і развіцце пэўных гукавых комплексаў, якія ўскладняліся паралельна з развіццем грамацтва, ускладненнем сродкаў працы і ўдасканаленнем свядомасці і мыслення.


3. Функцыі мовы

Мова – слова мнагазначнае, яно абазначае важнейшы сродак чалавечай камунікацыі (чалавечых зносін) увогуле і пэўнай нацыянальнасці, мову асобнага, звычайна творчага, чалавека. Мова – гэта не толькі сістэма гукавых і пісьмовых сродкаў перадачы інфармацыі. Словам “мова”можа абазначацца ўвогуле сістэма выразных сродкаў: мова музыкі і мова тэатра і г.д.

Мова ў жыцці чалавека і грамацства выконвае самыя розныя функцыі. Асноўныя функцыі любой мовы – камунікатыўная, г.зн. мова з'яўляецца асноўным сродкам зносін паміж людзьмі, і кагінтыўная, або пазнавальная. Пры дапамозе гэтых дзвюх функцый асоба атрымлівае інфармацыю ад іншых людзей ці грамацкай суполкі, людзі разумеюць адзін аднаго, перадаюць патрэбную інфармацыю іншым асобам. Але з дапамогай мовы людзі не толькі могуць, паведамляць адзін аднаму патрэбную інфармацыю, але і назапашваць веды, фіксаваць, класіфіксаваць, абагульняць пэўныя інтэлектуальныя дасягненні чалавецтва.

3 пазнавальнай цесна звязана намінатыўная функцыя мовы, якая ажыццяўляе сувязь чалавека з навакольным светам. Пры дапамозе намінатыўнай функцыі чалавек называе прадметы, з'явы рэчаіснасці, дзеянні, прыкметы і г.д. Часам вельмі легка растлумачыць, чаму той ці іншы прадмет назвалі пэўным словам. Напрыклад, слова панядзелак утворана ад дзвюх частак – па, пасля і нядзеля, г.зн. які ідзе пасля нядзелі. Аднак паходжанне большасці слоў беларускай мовы зараз вельмі цяжка, а часам і ўвогуле немагчыма растлумачыць.

Сярод іншых функцый моў можна адзначыць, напрыклад, рэгулятыўную, ці фактычную, пры дапамозе якой людзі наладжваюць кантакты паміж сабой, уступаюць у дыялогі і замыкаюць іх, рэгулююць адносіны паміж сабой.

Пры дапамозе слоў і іншых лінгвістычных сродкаў чалавек не толькі можа перадаваць інфармацыю, але і выражаць разнастайныя пачуцці, а праз іх выражаць сябе як асобу. Такая функцыя мовы называецца эмацыянальнай. Гэтая функцыя праяўляецца ў інтанацыях, ацэнках, выклічніках.

Паколькі словы з'яўляюцца сродкамі мастацкай творчасці, то мова валодае яшчэ і эстэтычнай функцыяй. Пры дапамозе слова можна ўздзейнічаць на пачуцці і думкі чалавека, рэгуляваць яго дзейнасць, вклікаць у яго шмат эмоцый. Прычым гэта дасягаецца не толькі змястоўным афармленнем тэксту, але і самой вонкавай формай слоў: падборам гукаў, гукавых спалучэнняў, рытму, мілагучнаці, вобразнасці маўлення.

Адной з важных функцый мовы з'яўляецца этнічная, калі мова выступае як сімвал нацыі. Як правіла, у працэсе маўлення названыя функцыі мовы перакрыжоўваюцца, спалучаюцца паміж сабой.

4. Мова і культура

У кожнай мове адбіваецца жыццевы і духоўны вопыт народа – стваральніка і карыстальніка мовы. Некаторыя вучоныя нават лічаць, што кожны народ бачыць свет праз прызму сваей роднай мовы, бо, з‘яўляючыся своеасаблівым кодам культуры, мова ў пэўнай ступені вызначае светапогляд і менталітэт народа, г.зн. яго псіхічную і нацыянальна-культурную адметнасць. Прадметы і з'явы, якія адыгрываюць важную ролю ў жыцці пэўнага народа, маюць больш разнастайных назваў, чым аб'екты, якія не сустракаюцца або рэдка сустракаюцца ў жыцці.

Напрыклад, прыкметнай адзнакай ландшафту Беларусі з'яўляецца балота, і беларуская мова мае больш за 20 яго назваў. Затое ў нашай мове зафіксавана толькі адна назва такой жывеліны, як вярблюд, у той час як у арабскай мове даследчыкамі адзначаецца каля 5000 розных яго назваў.

Самымі старажытнымі помнікамі, якія даюць магчымасць пранікаць у глыбіню гісторыі, культуры народа, з'яўляюцца тапонімы. На карце Радзімы няма, напэўна, ні воднай выпадковай народнай назвы: яна заўседы вынікае з асаблівасцей прыроднага асяроддзя, умоў вытворчай дзейнасці, звязана з гістарычным мінулым чалавека.

Надзвычай ярка нацыянальная адметнасць праяўляецца ў фразеалогіі. Напрыклад, сквапны рускі “за копейку удавится”, а беларус “за рубель жабу ў Вільню пагоніць”; у беларусаў многа – гэта “сабакі не ліжуць”; у рускіх – “куры не клюют”. Старажытныя рымляне пра непатрэбную працу казалі “іn sіlvаmlіgnа fеrrе” (насіць дровы ў лес). У беларусаў на гэты выпадак есць прыказка: “У крыніцу ваду не носяць”, у рускіх “Ехать в Тулу со своим самоваром”, у французаў – “Роtеr dе І’еаuа lа mеr” (Насіць ваду ў мора) і г.д.

Такім чынам, пры супастаўленні аналагічных паняццяў, сітуацый у розных культурах і мовах відавочна праяўляецца нацыянаяьна-культурная спіцыфіка.

У любой мове есць словы, якія значаць больш, чым вызначаны аб'ем іх значэння ў слоўніку, набылі дадатковае культуралагчнае значэнне, выступаюць сімвалам краіны. Вельмі часта гэта назвы расліннага і жывельнага свету. Такімі словамі-сімваламі для беларусаў, напрыклад, з'яўляюцца бусел і зубр, васілек і шыпшына, вярба і рабіна. Сакура асацыіруецца з Японіяй, бяроза – з Расіяй, а лаўр – сімвал Іспаніі.


bezrabotica.html
bezrogov-vitalij-grigorevich-chto-nashel-na-zemle-chelovek-chego-ne-nashel-bog.html
bezubitochnost-proizvodstvennogo-predpriyatiya-i-torgovo-posrednicheskoj-organizacii.html
bezumiya-nikolaj-rerih.html
bezuprechnij-vneshnij-vid-eto-tolko-polovina-uspeha-nekotorie-izvestnie-lyudi-proizvodyat-horoshee-vpechatlenie-tolko-do-teh-por-poka-ne-raskroyut-rot-rech-cheloveka-eto-vizitnaya-kartochka-kotoraya-vsegda-s-soboj.html
bezuslovnie-pokazaniya-detskaya-anesteziologiya-i-reanimatologiya-mihelson.html
  • laboratornaya.bystrickaya.ru/programma-pyatnica-12-noyabrya-19-30-21-00-doklad-troice-sergieva-lavra-v-godi-liholetya-i-vozobnovlenie-zhizni-v-nej-posle-ii-oj-mirovoj-vojni.html
  • kolledzh.bystrickaya.ru/52-posilka-prani-cheloveku-nahodyashemusya-ryadom-yu-m-ivanov-kak-stat-ekstrasensom.html
  • kanikulyi.bystrickaya.ru/zadachi-obrazovatelnie-pokazat-kak-na-osnove-poluchennih-znanij-mozhno-reshat-zhiznennie-zadachi-razvivayushie.html
  • lektsiya.bystrickaya.ru/proc-resident-osnovnaya-procedura-rezidentnie-programmi-i-ih-organizaciya-21-prg5-res-passivnij-rezident-s-ispolzovaniem.html
  • prepodavatel.bystrickaya.ru/tehnologiya-prigotovleniya-pishi-10-chas-primernaya-programma-osnovnogo-obshego-obrazovaniya-po-napravleniyu-tehnologiya.html
  • znaniya.bystrickaya.ru/rabochaya-programma-novejshaya-istoriya-dlya-9-klassa.html
  • composition.bystrickaya.ru/osnovnie-centralnie-banki-kurs-lekcij-osnovi-torgovli-na-mirovih-finansovih-rinkah-08.html
  • lesson.bystrickaya.ru/sintez-logicheskoj-shemi-cifrovogo-ustrojstva.html
  • uchenik.bystrickaya.ru/germano-sovetskie-otnosheniya-v-1919-1929-gg-chast-9.html
  • thescience.bystrickaya.ru/k-teme-3-programma-itogovogo-gosudarstvennogo-ekzamena-po-grazhdanskomu-pravu-dlya-studentov-specialnosti-030501.html
  • universitet.bystrickaya.ru/tematicheskoe-i-pourochnoe-planirovanie-k-uchebniku-a-v-perishkina-fizika-7-klass-po-programme-a-v-perishkina-i-e-m-gutnik-fizika-7-9-sm-sbornik-programm-po-fizike-i-astronomii-izd-drofa-m-2002.html
  • klass.bystrickaya.ru/a323-menedzhment-proekta-nacionalnij-standart-rossijskoj-federacii-promishlennie-avtomatizirovannie-sistemi.html
  • credit.bystrickaya.ru/ogneborci-siktivkara-spasli-na-pozhare-pozhilih-suprugov-i-ih-vnuka-internet-resurs-severinforu-16022011.html
  • apprentice.bystrickaya.ru/vidi-professionalno-pedagogicheskoj-deyatelnosti.html
  • uchit.bystrickaya.ru/svodnie-dannie-o-pedagogicheskom-kollektive-publichnij-otchet-po-itogam-20072008-uchebnogo-goda-sokrashennoe-naimenovanie.html
  • paragraf.bystrickaya.ru/zadanie-na-otkritij-aukcion-v-elektronnoj-forme-stranica-2.html
  • znaniya.bystrickaya.ru/rabochaya-programma-pedagoga-buharinoj-nini-anatolevni-1-kvalifikacionnaya-kategoriya-po-uchebnomu-kursu-literaturnoe-chtenie-3-klass-bazovij-uroven.html
  • exchangerate.bystrickaya.ru/21prochitannaya-misl-ob-ubijstve-frenk-edvards.html
  • knigi.bystrickaya.ru/sibajlas-zhemorlia-zhol-beru-bilkke-degen-senmd-zhoaltadi.html
  • upbringing.bystrickaya.ru/metodicheskie-materiali-po-provedeniyu-urokov-estestvennonauchnogo-cikla-sbornik-podgotovlen-pri-podderzhke.html
  • credit.bystrickaya.ru/otchet-o-zhenevskom-etape-vsemirnoj-vstrechi-na-visshem-urovne-po-voprosam-informacionnogo-obshestva.html
  • doklad.bystrickaya.ru/v-zabajkale-udalos-otstoyat-ot-pozharov-shest-naselennih-punktov-mchs-informacionnoe-agentstvo-itar-tass-18042012.html
  • shkola.bystrickaya.ru/prinyatie-resheniya-i-ego-sovershenstvovanie-chast-2.html
  • doklad.bystrickaya.ru/v-m-behterev-obektivnaya-psihologiya-stranica-36.html
  • abstract.bystrickaya.ru/23-cel-i-zadachi-vospitaniya-strategiya-i-taktika-otbora-ego-soderzhaniya.html
  • paragraf.bystrickaya.ru/zadachi-uchebnogo-processa-obrazovatelnaya-vospitatelnaya-obrazovatelnaya-vospitatelnaya-razvivayushaya.html
  • ekzamen.bystrickaya.ru/skifi-i-car-darij-rasskazivaet-drevnejshaya-letopis-russkaya-povest-vremennih-let.html
  • gramota.bystrickaya.ru/zakon-respubliki-bashkortostan-ot-12-11-91-n-vs-974-red-ot-14-01-97-o-gosudarstvennoj-molodezhnoj-politike-v-respublike-bashkortostan.html
  • books.bystrickaya.ru/chast-vtoraya-a-n-strizhev-nastoyashij-tom-polnogo-sobraniya-tvorenij-svyatitelya-ignatiya-soderzhit-kapitalnij-bogoslovskij.html
  • credit.bystrickaya.ru/osnovnie-razrabotchiki-programmi-muz-bcgb-gosudarstvennij-zakazchik-programmi-administraciya-mo-g-berdska-stranica-5.html
  • grade.bystrickaya.ru/normativnie-pravovie-akti-i-specialnaya-yuridicheskaya-literatura-ne-soderzhit-svedenij-sostavlyayushih-gosudarstvennuyu.html
  • ekzamen.bystrickaya.ru/s-g-kordonskij.html
  • thesis.bystrickaya.ru/pozhar-do-sih-por-ne-lokalizovan-svedenij-o-postradavshih-net-rossijskie-smi-o-mchs-monitoring-za-25-sentyabrya-2009-g.html
  • school.bystrickaya.ru/2-uchet-postupleniya-osnovnih-sredstv-konspekt-lekcij-po-kursu-buhgalterskij-uchet-soderzhanie-tema-organizaciya.html
  • paragraph.bystrickaya.ru/lkej-marlan-aza-mdeniet-tarihin-zertteush-sizdiova-g-m-f-k-docent-ompi-shimkent-rezyume.html
  • © bystrickaya.ru
    Мобильный рефератник - для мобильных людей.