.RU

Белоруская мова

1. Сацыяльная прырода мовы

Галоўнай дыфэрэнцыяльнай прыкметай чалавека сярод іншых відаў жывых істот – валоданне членапаздельнай мовай. Без паняцця мовы немагчыма даць азначэнне чалавеку. Падлічана, што каля 80% усяго жыцця чалавек так ці інакш звязана з мовай: 19 гадзін у суткі мы размаўляем, слухаем, чытаем, пішам, думаем самі сабе, разважаем, бачым сны, нешта мармочучы…

Мова – ўнікальнейшая з’ява. Яна адначасова з’ява ідэяльная і матэрыальная, індывідуальная і сацыяльная, самая старажытная і самая свежая; яна адначасова і адрознівае чалавека ад усяго свету жывых істот, і аб’ядноўвае вялікі клас жывых істот у адзін чалавечы род.

З дапамогай мовы чалавек мае доступ да ўсіх незапашаных чалавецтвам ведаў, да ўсяго таго, што ўспрымаюць, ведаюць усе іншыя людзі. Люді здавальняюць свае патрэбы, словамі прымушаючы іншых рабіць што-небудзь за іх. Мы можам гаварыць адно, а думаць другое. Мова злучае не толькі прадстаўнікоў аднаго пакалення, але і розныя гістарычныя пакаленні людзей (дзякуючы пісьмовай форме).

У гісторыі навукі існавалі розныя погляды на мову. Адны вучоныя разглядалі мову як біялягічную з’яву (такую ж, як здольнасць есці, піць, хадзіць, колер вачэй і г.д.), другія – як псіхічную. Але зафіксаваны выпадкі, калі навароджаныя траплялі ў асяроддзе звяроў, і там, зразумела, у іх не развівалася мова, нават не з’яўляецца патрэба ў ей. З гісторыі вядомы і варварскія эксперыменты старажытных часоў, калі грудных дзяцей ад этнічна розных бацькоў пазбаўлялі ўзаемаадносін з людзьмі, каб даведацца, якая мова першародная. Але мэты такія вопыты не дасяглі, бо чалавек павінен навучыцца мове ад іншых людзей, сама па сабе не сфарміруецца нават у генія. Дзіця, незалежна ад нацыянальнасці і генаў бацькоў, пачынае размаўляць на той мове, якую чуе з першых дзен жыцця.


2. Гіпотэзы паходжання мовы

Пытанне аб паходжання мовы з’яўляецца адным з самых складаных і да канца не вырашаных навукай. Пісьменства існуе ўсяго каля 5000 гадоў, а дзесяткі тысяч гадоў мова ўжывалася толькі ў вуснай форме, таму дакладных, строга аргументаваных звестак пра тое, калі і як узнікла мова, якія этапы развіцця яна прайшла, у вучоных няма.

У гіпотэзах паходжання мовы можна ўмоўна выдзеліць два падходы:

1) мова з’явілася натуральным шляхам;

2) мова створана штучна нейкай актыўнай стваральнай сілай.

На ранніх этапах цывілізацыі ўзнікла лагасічная (логасная) тэорыя паходжання мовы. Яна існуе ў некалькіх разнавіднясцях – ведычнай, біблейскай і канфуцыянскай – і пабудована на міфолага-рэлігійных уяўленнях з гэтай гіпотэзай, у аснове свету ляжыць духоўны пачатак, які ўдзейнічае на матэрыю, што знаходзіцца ў хаатычным стане, уладкоўвае яе формы і стварае свет і чалавецтва. Такім чынам, згодна з Бібліяй, Бог даў людзям дзольнасць да мовы, якую яны выкарысталі для наймення рэчаў.

У канцы ХХ ст. лагасічная гіпотэза набыла новае, навуковае, гучанне ў сувязі з адкрыццем структурнага ізамарфізму слова, мовы, свядомасці, генетычнага кода, аб’ектаў мікра- і макрасвету.

З часоў Старажытнай Грэцыі бярэ пачатак гукапераймальная гіпотэза, падтрыманая і развітая ў ХVІІІ – ХVХ стст. Яе сутнасць у тым, што мова ўзнікла праз перайманне (імітацыю) чалавекам гукаў навакольнага свету – шуму ветру, крыку звяроў і г.д. Напрыклад: кі-гік – кігікаць , туп-туп-туп – тупаць , га-га-га – гагатаць і інш. Пры гэтым у розных мовах гэтая імітацыя можа адбывацца па-рознаму. Але такіх слоў няшмат.

Таксама з антычнай філасофіі дайшла да нас выклічнікавая гіпотэза, якая ў больш складаных варыянтах існуе ў навуцы і зараз. Паводле яе, паходжанне мовы звязана з тымі натуральнымі гукамі, якімі насычана біялагічнае жыцце самога чалавека. Ад іх узнікаюць словы тыпу ахаць, войкаць, мыкаць. Пазней, на думку прыхільнікаў гэтай гіпотэзы, сувязь паміж гучаннем слова і эмацыянальным станам чалавека становіцца толькі ўскоснай.

У ХVІІІ ст. у Еўропе пашыраецца тэорыя грамацкай дамоўленасці. Некаторыя яе ідэі былі сфармуляваны ў ХVІІІ ст. англійскім філосафам Т.Гобсам, які лічыў, што маўленне было вынайдзена людзьмі падобна да таго, як пазней яны вынайшлі кнігадрукаванне: нашым першабытным продкам “прыйшло ў галаву” даць назвы рэчам, і дзякуючы гэтаму яны атрымалі магчымасць утрымліваць у памяці думкі, абменьвацца інфармацыяй, бавіць час. Паводле Ж.-Ж. Руссо, у прыродны перыяд жыцця чалавецтва пануюць эмацыянальныя выкрыкі, але па меры набліжэння да цывілізованнага жыцця людзі шукаюць больш зручныя знакі для адносін, якімі становяцца жэсты і гукаперайманні. А далейшая замена жэстаў на гукі патрабавала калектыўнай згоды і слоў, каб увесці ў карыстанне новыя словы і дамовіцца аб іх значэнні.

У ХІХ ст. французкім філосафам Л. Нуарэ была выказана гіпотэза пра тое, што мова ўзнікла ў час калектыўнай працы людзей, якія дапамагалі сабе выкрыкамі пры яе выкананні, і гэтыя працоўныя выкрыкі ляглі ў аснову мовы людзей. Гэтая гіпотэза атрымала назву тэорыі працоўных выкрыкаў.

У апошняй трэці ХІХ ст. Ф. Энгельсам была сфармулявана працоўная (сацыяльная) теорыя паходжання мовы. У адпаведнасці з ей, мова ўзнікае ў выніку сумеснай працоўнай дзейнасці першабытных людзей. Неабходнасць узгадняць свае дзеянні ў час працы стымулявала ўзнікненне і развіцце пэўных гукавых комплексаў, якія ўскладняліся паралельна з развіццем грамацтва, ускладненнем сродкаў працы і ўдасканаленнем свядомасці і мыслення.


3. Функцыі мовы

Мова – слова мнагазначнае, яно абазначае важнейшы сродак чалавечай камунікацыі (чалавечых зносін) увогуле і пэўнай нацыянальнасці, мову асобнага, звычайна творчага, чалавека. Мова – гэта не толькі сістэма гукавых і пісьмовых сродкаў перадачы інфармацыі. Словам “мова”можа абазначацца ўвогуле сістэма выразных сродкаў: мова музыкі і мова тэатра і г.д.

Мова ў жыцці чалавека і грамацства выконвае самыя розныя функцыі. Асноўныя функцыі любой мовы – камунікатыўная, г.зн. мова з'яўляецца асноўным сродкам зносін паміж людзьмі, і кагінтыўная, або пазнавальная. Пры дапамозе гэтых дзвюх функцый асоба атрымлівае інфармацыю ад іншых людзей ці грамацкай суполкі, людзі разумеюць адзін аднаго, перадаюць патрэбную інфармацыю іншым асобам. Але з дапамогай мовы людзі не толькі могуць, паведамляць адзін аднаму патрэбную інфармацыю, але і назапашваць веды, фіксаваць, класіфіксаваць, абагульняць пэўныя інтэлектуальныя дасягненні чалавецтва.

3 пазнавальнай цесна звязана намінатыўная функцыя мовы, якая ажыццяўляе сувязь чалавека з навакольным светам. Пры дапамозе намінатыўнай функцыі чалавек называе прадметы, з'явы рэчаіснасці, дзеянні, прыкметы і г.д. Часам вельмі легка растлумачыць, чаму той ці іншы прадмет назвалі пэўным словам. Напрыклад, слова панядзелак утворана ад дзвюх частак – па, пасля і нядзеля, г.зн. які ідзе пасля нядзелі. Аднак паходжанне большасці слоў беларускай мовы зараз вельмі цяжка, а часам і ўвогуле немагчыма растлумачыць.

Сярод іншых функцый моў можна адзначыць, напрыклад, рэгулятыўную, ці фактычную, пры дапамозе якой людзі наладжваюць кантакты паміж сабой, уступаюць у дыялогі і замыкаюць іх, рэгулююць адносіны паміж сабой.

Пры дапамозе слоў і іншых лінгвістычных сродкаў чалавек не толькі можа перадаваць інфармацыю, але і выражаць разнастайныя пачуцці, а праз іх выражаць сябе як асобу. Такая функцыя мовы называецца эмацыянальнай. Гэтая функцыя праяўляецца ў інтанацыях, ацэнках, выклічніках.

Паколькі словы з'яўляюцца сродкамі мастацкай творчасці, то мова валодае яшчэ і эстэтычнай функцыяй. Пры дапамозе слова можна ўздзейнічаць на пачуцці і думкі чалавека, рэгуляваць яго дзейнасць, вклікаць у яго шмат эмоцый. Прычым гэта дасягаецца не толькі змястоўным афармленнем тэксту, але і самой вонкавай формай слоў: падборам гукаў, гукавых спалучэнняў, рытму, мілагучнаці, вобразнасці маўлення.

Адной з важных функцый мовы з'яўляецца этнічная, калі мова выступае як сімвал нацыі. Як правіла, у працэсе маўлення названыя функцыі мовы перакрыжоўваюцца, спалучаюцца паміж сабой.

4. Мова і культура

У кожнай мове адбіваецца жыццевы і духоўны вопыт народа – стваральніка і карыстальніка мовы. Некаторыя вучоныя нават лічаць, што кожны народ бачыць свет праз прызму сваей роднай мовы, бо, з‘яўляючыся своеасаблівым кодам культуры, мова ў пэўнай ступені вызначае светапогляд і менталітэт народа, г.зн. яго псіхічную і нацыянальна-культурную адметнасць. Прадметы і з'явы, якія адыгрываюць важную ролю ў жыцці пэўнага народа, маюць больш разнастайных назваў, чым аб'екты, якія не сустракаюцца або рэдка сустракаюцца ў жыцці.

Напрыклад, прыкметнай адзнакай ландшафту Беларусі з'яўляецца балота, і беларуская мова мае больш за 20 яго назваў. Затое ў нашай мове зафіксавана толькі адна назва такой жывеліны, як вярблюд, у той час як у арабскай мове даследчыкамі адзначаецца каля 5000 розных яго назваў.

Самымі старажытнымі помнікамі, якія даюць магчымасць пранікаць у глыбіню гісторыі, культуры народа, з'яўляюцца тапонімы. На карце Радзімы няма, напэўна, ні воднай выпадковай народнай назвы: яна заўседы вынікае з асаблівасцей прыроднага асяроддзя, умоў вытворчай дзейнасці, звязана з гістарычным мінулым чалавека.

Надзвычай ярка нацыянальная адметнасць праяўляецца ў фразеалогіі. Напрыклад, сквапны рускі “за копейку удавится”, а беларус “за рубель жабу ў Вільню пагоніць”; у беларусаў многа – гэта “сабакі не ліжуць”; у рускіх – “куры не клюют”. Старажытныя рымляне пра непатрэбную працу казалі “іn sіlvаmlіgnа fеrrе” (насіць дровы ў лес). У беларусаў на гэты выпадак есць прыказка: “У крыніцу ваду не носяць”, у рускіх “Ехать в Тулу со своим самоваром”, у французаў – “Роtеr dе І’еаuа lа mеr” (Насіць ваду ў мора) і г.д.

Такім чынам, пры супастаўленні аналагічных паняццяў, сітуацый у розных культурах і мовах відавочна праяўляецца нацыянаяьна-культурная спіцыфіка.

У любой мове есць словы, якія значаць больш, чым вызначаны аб'ем іх значэння ў слоўніку, набылі дадатковае культуралагчнае значэнне, выступаюць сімвалам краіны. Вельмі часта гэта назвы расліннага і жывельнага свету. Такімі словамі-сімваламі для беларусаў, напрыклад, з'яўляюцца бусел і зубр, васілек і шыпшына, вярба і рабіна. Сакура асацыіруецца з Японіяй, бяроза – з Расіяй, а лаўр – сімвал Іспаніі.


bezrabotica.html
bezrogov-vitalij-grigorevich-chto-nashel-na-zemle-chelovek-chego-ne-nashel-bog.html
bezubitochnost-proizvodstvennogo-predpriyatiya-i-torgovo-posrednicheskoj-organizacii.html
bezumiya-nikolaj-rerih.html
bezuprechnij-vneshnij-vid-eto-tolko-polovina-uspeha-nekotorie-izvestnie-lyudi-proizvodyat-horoshee-vpechatlenie-tolko-do-teh-por-poka-ne-raskroyut-rot-rech-cheloveka-eto-vizitnaya-kartochka-kotoraya-vsegda-s-soboj.html
bezuslovnie-pokazaniya-detskaya-anesteziologiya-i-reanimatologiya-mihelson.html
  • spur.bystrickaya.ru/maket-master-fajla-uchastka-proekt-po-predvaritelnoj-kvalifikacii-vipolnyaemij-pod-rukovodstvom-vsemirnoj-organizacii.html
  • essay.bystrickaya.ru/dzhotto-di-bondone-giotto-di-bondone-1266-ili-1267-kolle-di-vespinyano-toskana-1337-florenciya-italyanskij-zhivopisec-predstavitel-iskusstva-p.html
  • predmet.bystrickaya.ru/scenarij-literaturnogo-prazdnika-posvyashennogo-otkritiyu.html
  • literatura.bystrickaya.ru/rukovodstvo-po-parashyutnoj-podgotovke-aviacii.html
  • predmet.bystrickaya.ru/semantika-hudozhestvennogo-prostranstva-v-romane-dzh-dzhojsa-portret-hudozhnika-v-yunosti.html
  • notebook.bystrickaya.ru/innovacionnom-universitete-stranica-6.html
  • prepodavatel.bystrickaya.ru/tema-3-organizaciya-proektirovaniya-elektronnoj-sistemi-upravleniya-dokumentooborotom.html
  • institute.bystrickaya.ru/gejman-nil-kniga-kladbish-lyubitelskij-perevod.html
  • composition.bystrickaya.ru/pedagogicheskaya-model-obuchenie-vzroslih.html
  • turn.bystrickaya.ru/opit-ispolzovaniya-informacionnih-tehnologij-national-instruments.html
  • books.bystrickaya.ru/ekskursionnaya-programma-1-den-karakas-vstrecha-v-aeroportu-transfer-v-otel-alba-caracas-4-v-karakase-svobodnoe-vremya-2-den-karakas-merida.html
  • ekzamen.bystrickaya.ru/saga-o-vidyashih-i-uchenik-ubijci-robin-hobb-stranica-7.html
  • gramota.bystrickaya.ru/zakoni-termodinamiki-i-ih-primenenie-k-nizkotemperaturnim-sistemam.html
  • university.bystrickaya.ru/est-vremya-razbrasivat-kamni-chem-temnee-noch-tem-yarche-sverkayut-zvezdi.html
  • crib.bystrickaya.ru/informacionnie-tehnologii-v-upravlenii.html
  • uchitel.bystrickaya.ru/programma-razrabotana-na-osnove-issledovanij-provedennih-v-laboratorii-razvitiya-rechi-instituta-doshkolnogo-vospitaniya-apn-nine-institut-doshkolnogo-obrazovaniya-i-semejnogo-vospitaniya-rao.html
  • education.bystrickaya.ru/2-informacionnij-process-i-evolyuciya-sredstv-ego-obespecheniya-a-s-marahovskij-massovie-kommunikacii-i.html
  • college.bystrickaya.ru/4-hudozhestvenno-esteticheskij-otdel-programma-deyatelnosti-municipalnogo-obrazovatelnogo-uchrezhdeniya-dopolnitelnogo.html
  • reading.bystrickaya.ru/kursovaya-rabota-po-discipline-istoriya-predprinimatelskoj-deyatelnosti-po-teme-dinastiya-demidovih.html
  • essay.bystrickaya.ru/ekzamen-16-uchebno-metodicheskaya-karta-disciplini-utverzhdayu-zav-kafedroj.html
  • uchebnik.bystrickaya.ru/viktor-suvorov-svyatoe-delo-gde-konchaetsya-dokument-tam-ya-nachinayu-stranica-9.html
  • institut.bystrickaya.ru/torgovoe-oborudovanie.html
  • ucheba.bystrickaya.ru/prishvin-m-m-lyubov-k-cheloveku-i-prirode.html
  • holiday.bystrickaya.ru/napravlenie-6-prinimaya-vo-vnimanie-mirovie-i-otechestvennie-tendencii-razvitiya-obrazovaniya-uchebno-vospitatelnij.html
  • education.bystrickaya.ru/212-operatori-kvantori-i-svyazki-uchebnik-adresovan-ne-tolko-studentam-lingvisticheskih-otdelenij-fakultetov.html
  • laboratornaya.bystrickaya.ru/programma-xv-mezhdunarodnoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii-problemi-i-perspektivi-innovacionnogo-razvitiya-ekonomiki-kiev-simferopol-alushta.html
  • institute.bystrickaya.ru/glava-6-kniga-pervaya-ujti-chtobi-vizhit.html
  • predmet.bystrickaya.ru/sbornik-proizvedenij-aleksandr-viktorovich-kostyunin-petrozavodsk-11-11-2009-g-soderzhanie-rukavichka-rasskaz-stranica-11.html
  • laboratornaya.bystrickaya.ru/referat-po-discipline-ekologiya-na-temu-radioaktivnie-othodi.html
  • literatura.bystrickaya.ru/sobor-vostochnih-patriarhov-1666-1667-gg-blazhenni-izgnannie-za-pravdu-ibo-ih-est-carstvo-nebesnoe.html
  • bukva.bystrickaya.ru/politika-i-eyo-funkcii-chast-2.html
  • education.bystrickaya.ru/141-11-amurnaya-bolezn-oliver-saks-chelovekkotorij-prinyal-zhenu-za-shlyapu-i-drugie-istorii-iz-vrachebnoj-praktiki.html
  • universitet.bystrickaya.ru/uchebnij-god-zabolevaemost-programma-municipalnogo-doshkolnogo-obrazovatelnogo-uchrezhdeniya-detskogo-sada.html
  • textbook.bystrickaya.ru/informacionnaya-baza-dlya-rascheta-finansovo-ekonomicheskih-pokazatelej-programma-gosudarstvennoj-attestacii-studentov.html
  • school.bystrickaya.ru/iskusstvennij-intellekt-v-upravlenii-firmoj-chast-2.html
  • © bystrickaya.ru
    Мобильный рефератник - для мобильных людей.